آغاز ادبيّات عرفاني و مردمي
در ميانه ي دوره ي مورد بحث، يعني نيمه هاي دوم قرن پنجم هجري، جريان تازه اي ابتدا در نويسندگي و بعدها در شعر فارسي پيدا شد كه طليعه ي آن در اواخر عصر ناصر خسرو آشكار گرديد. اين جريان تازه ، عرفان بود كه هر چند از همان سده هاي نخستين به صورتي ساده و ابتدايي -  كه از زهد و پارسايي اسلامي جدايي ناپذير مي نمود- در بين مسلمانان رواج داشت اما تا دوره ي مورد بحث، هيچ گاه در ادب فارسي بروز نيافته بود.
عرفان – كه در بين مسلمين تصوّف نيز ناميده شده است – در آغاز عبارت بود از شيواي از وصول به حقيقت و رسيدن به حق بر اساس رياضت و پارسايي و پاك دامني و درون از آلايش هاي مادي و پرهيز از دنيا داري؛ به گونه اي كه شخص عارف بتواند درون خود را براي تابش انوار الهي صافي كند و بي واسطه به مقام قرب حق نايل آيد.
عرفان اسلامي فشاء قرآني دارد. تمايلات عارفانه ابتدا در بين النهرين پيدا شد اما در سده هاي نخستين اسلامي ايرانيان افكار عرفاني و ذوق صوفيانه را در خراسان پرورش دادند و از آنجا به نواحي ديگر حتّي مركز خلافت بغداد نفوذ كردند و با كشف عوالم برتر، به مبارزه با دنيا داري و سياست مالي برخاستند . در اين ميان برخي از عارفان واقعي به عنوان افرادي مبارز و ضد قدرت و ثروت، براي حكومت هاي عصر خود مزاحمت هايي ايجاد كردند و حتي در راه ثبات انديشه ي خويش عاشقانه پاي بر معراج دار نهادند .
در سده هاي نخستين اسلامي، عارفان بيش تر بر جنبه هاي عملي كار تأكيد داشتند و به نشر اصول و تعاليم عارفانه از طيق درس و بحث و كتاب و تعليم بي اعتقاد ؛ بنابراين آثار مدّون چنداني به زبان فارسي از آن باقي نمانده است. از  ميان عارفان مشهور دوره هاي قبل كه به اين صفت شهرت دارند، از بايزيد بسطامي (وفات: 261 ه. ق. ) . حسين بن منصور حلاج (مقتول به سال : 309 ه. ق.) بايد نام برد. از نخستين عارفان دوره ي مورد بحث، ابوسعيد ابوالخير (وفات : 440 ه.ق.) است كه در قرن بعد، نواده ي او محمدبن منوّر، سرگذشت و سخنانش را در كتاب معروف اسرارالتوحيد آورده است . در عصر ناصرخسرو، از عارف پاك باخته ي همداني باباطاهر عريان هم بايد نام برد كه ظاهراً طغرل سلجوقي را كه در حدود سال 447 ه . ق.  از همدان مي گذشته، به دل و داد دعوت كرده است . از باباطاهر، مجموعه اي سخنان كوتاه به زبان عربي باقي مانده است كه عقايد عارفانه ي اورا نشان مي دهد. علاوه بر اين، مقداري دو بيتي يا ترانه به لهجه ي محلْي لري نيز از وي در دست است كه از لطايف بيان و اعتقاد خاص وي حكايت مي كند.